Pobieranie próbek wody podczas badań terenowych. Fot. Sylwia10 / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
Podstawy prawne monitoringu wód
Monitoring wód powierzchniowych w Polsce prowadzony jest w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska (PMŚ). Podstawę prawną stanowi ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. — Prawo wodne, implementująca do polskiego porządku prawnego wymogi Ramowej Dyrektywy Wodnej 2000/60/WE.
Zadania z zakresu monitoringu realizuje Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ) we współpracy z Instytutem Meteorologii i Gospodarki Wodnej — PIB (IMGW-PIB) oraz Państwowym Instytutem Geologicznym — PIB.
Dokumenty referencyjne
- Ramowa Dyrektywa Wodna 2000/60/WE
- Prawo wodne (Dz.U. 2017 poz. 1566 z późn. zm.)
- Rozporządzenie MŚ z 21.07.2016 r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych
- Wytyczne Wspólnej Strategii Wdrażania RDW (CIS Guidance Documents)
Typy monitoringu stosowane w Polsce
Polskie prawo wodne wyróżnia trzy typy monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych:
Monitoring diagnostyczny
Prowadzony co sześć lat w reprezentatywnych jednolitych częściach wód. Celem jest ocena ogólnego stanu ekologicznego i chemicznego na poziomie obszarów dorzeczy. Obejmuje pełen zakres wskaźników biologicznych, fizykochemicznych i hydromorfologicznych.
Monitoring operacyjny
Realizowany na tych jednolitych częściach wód, które nie osiągnęły lub są zagrożone nieosiągnięciem dobrego stanu. Częstotliwość badań jest wyższa niż w monitoringu diagnostycznym, a zakres wskaźników dopasowany do zidentyfikowanych presji.
Monitoring badawczy
Stosowany w przypadku niewyjaśnionych przyczyn złego stanu wód oraz do oceny skutków zanieczyszczeń awaryjnych. Obejmuje wskaźniki wybrane indywidualnie dla każdej sytuacji.
Sieć punktów pomiarowo-kontrolnych
W Polsce funkcjonuje kilkaset stałych punktów pomiarowo-kontrolnych (PPK) na rzekach i jeziorach. Rozmieszczenie PPK uwzględnia:
- granice jednolitych części wód powierzchniowych,
- lokalizację głównych źródeł presji (oczyszczalnie ścieków, obszary rolnicze, zakłady przemysłowe),
- miejsca zlewni poniżej granic państwa (punkty transgraniczne),
- obszary chronione wymagające szczególnej ochrony (np. Natura 2000).
Wisła w Toruniu. Rzeka jest objęta regularnym monitoringiem jakości wód. Fot. Mezeon / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Metody pobierania próbek
Pobieranie próbek do badań fizykochemicznych i biologicznych odbywa się zgodnie z normami ISO i EN przyjętymi przez Polski Komitet Normalizacyjny. Kluczowe zasady to:
- Reprezentatywność — próbka musi odzwierciedlać stan typowy dla danego punktu pomiarowego.
- Powtarzalność — pobieranie w tych samych warunkach hydraulicznych i terminach.
- Właściwe utrwalanie — rodzaj pojemnika i środek utrwalający zależą od badanego wskaźnika.
- Dokumentacja terenowa — opis warunków pogodowych, przepływu i obserwacji wizualnych.
Wskaźniki jakości biologicznej
RDW kładzie szczególny nacisk na biologiczne elementy jakości (BEJ), traktując je jako główne kryterium oceny stanu ekologicznego. W przypadku rzek są to:
- Fitobentos (okrzemki) — wskaźnik eutrofizacji i zakwaszenia,
- Makrofity — wskaźnik stanu morfologicznego koryta,
- Makrobezkręgowce bentosowe — wskaźnik zanieczyszczenia organicznego,
- Ichtiofauna — wskaźnik integralności ekologicznej rzeki.
Dla jezior dodatkowo uwzględnia się fitoplankton, który jest czułym wskaźnikiem trofii zbiornika.
Interpretacja i klasyfikacja wyników
Wyniki badań wszystkich elementów jakości agreguje się do pięciostopniowej skali stanu ekologicznego: bardzo dobry, dobry, umiarkowany, słaby i zły. Końcowa ocena danej jednolitej części wód odpowiada wynikowi najgorzej ocenionego elementu jakości (zasada one-out, all-out).
Ocena stanu chemicznego opiera się na porównaniu stężeń substancji priorytetowych z normami środowiskowymi (EQS) określonymi w Dyrektywie 2013/39/UE. Przekroczenie choćby jednej normy skutkuje oceną złego stanu chemicznego.
Powiązane zasoby: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska · IMGW-PIB