.jpg)
Wodowskaz na rzece — jeden z podstawowych przyrządów hydrologii. Fot. Wikimedia Commons (CC BY-SA)
Podstawowe parametry fizykochemiczne
Ocena stanu fizykochemicznego wód obejmuje wskaźniki ogólne, substancje biogenne oraz substancje szczególnie szkodliwe. Poniżej opisano najważniejsze grupy parametrów stosowanych w krajowym monitoringu wód powierzchniowych.
Temperatura wody
Temperatura jest parametrem regulującym niemal wszystkie procesy zachodzące w ekosystemach wodnych. Wpływa na rozpuszczalność tlenu, szybkość rozkładu materii organicznej oraz metabolizm organizmów wodnych. Polskie przepisy określają dopuszczalne wartości temperatury osobno dla wód przeznaczonych do bytowania ryb łososiowatych i karpiowatych.
Odczyn (pH)
Dla większości rzek nizinnych typowy zakres pH wynosi 7,0–8,5. Odchylenia w kierunku zakwaszenia (pH poniżej 6,0) mogą wskazywać na kwaśne opady lub odwodnienie torfowisk; wartości powyżej 9,0 sugerują intensywne zakwity fitopilanktonowe lub zrzuty alkalicznych ścieków przemysłowych.
Tlen rozpuszczony
Stężenie tlenu rozpuszczonego (O₂) stanowi jeden z najważniejszych wskaźników biologicznego stanu wód. Wartości poniżej 4 mg/l mogą prowadzić do stresu u ryb; poniżej 2 mg/l następują masowe śnięcia. Nasycenie tlenem powyżej 120% wskazuje na intensywną fotosyntezę i może być przejawem eutrofizacji.
Substancje biogenne
Związki azotu i fosforu są głównymi czynnikami eutrofizacji wód. Ich źródłami są spływy rolnicze, nieoczyszczone ścieki komunalne oraz naturalne procesy rozkładu materii organicznej.
Azot i jego formy
W monitoringu wód oznacza się:
- Azot amonowy (NH₄⁺) — wskaźnik świeżego zanieczyszczenia organicznego i ściekami komunalnymi,
- Azotyny (NO₂⁻) — wskaźnik aktywnych procesów nitryfikacji,
- Azotany (NO₃⁻) — wskaźnik presji rolniczej; norma wody przeznaczonej do picia wynosi 50 mg/l,
- Azot Kjeldahla (TKN) — suma azotu organicznego i amonowego.
Fosfor ogólny
Fosfor jest najczęściej czynnikiem limitującym produkcję pierwotną w słodkich wodach stojących. W jeziorach Polski już stężenia powyżej 0,035 mg P/l mogą powodować rozwój sinic. Dyrektywa Azotanowa (91/676/WE) nakłada obowiązek ograniczenia spływu fosforanów z obszarów szczególnie narażonych na zanieczyszczenia azotanami.
Narew w centralnej Polsce. Fot. Blamster19 / Wikimedia Commons (CC0)
Biochemiczne i chemiczne zapotrzebowanie na tlen
BZT5 — Biochemiczne zapotrzebowanie na tlen
BZT5 mierzy ilość tlenu zużytego przez mikroorganizmy do rozkładu materii organicznej w ciągu 5 dni w temperaturze 20°C. Jest to klasyczny wskaźnik zanieczyszczenia organicznego, szczególnie przydatny do oceny skutków zrzutów ścieków komunalnych. Wartości BZT5 powyżej 5 mg O₂/l kwalifikują wodę do klasy poniżej dobrego stanu.
ChZT — Chemiczne zapotrzebowanie na tlen
ChZT oznaczane metodą manganianową (ChZT-Mn) lub dichromnianową (ChZT-Cr) obejmuje szerszy zakres substancji organicznych niż BZT5, w tym związki trudno biodegradowalne. Wysoki stosunek ChZT/BZT5 sugeruje obecność trwałych zanieczyszczeń organicznych, często pochodzenia przemysłowego.
Substancje szczególnie szkodliwe i metale ciężkie
W ramach monitoringu stanu chemicznego wód oznaczane są substancje priorytetowe wymienione w załączniku X do RDW, uzupełnione Dyrektywą 2013/39/UE. W polskich rzekach do najczęściej przekraczanych norm należą:
- Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) — pochodzące z komunikacji drogowej i spalania paliw kopalnych,
- Rtęć — emitowana przez stary przemysł i będąca trwałym zanieczyszczeniem osadów dennych,
- Kadm — historyczne zanieczyszczenia z zakładów cynkowych, szczególnie widoczne w dorzeczu Wisły,
- Bisfenol A — substancja endokrynnie czynna, rosnące źródło troski w ocenach środowiskowych.
Normy środowiskowe (EQS) dla substancji priorytetowych określone są w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r.
Przewodność elektrolityczna i zasadowość
Przewodność elektrolityczna właściwa (PEW) jest pośrednim wskaźnikiem zasolenia wody. W polskich rzekach nizinnych wartości w przedziale 200–500 µS/cm uznawane są za typowe. Wyraźnie podwyższona przewodność może świadczyć o wpływie odwodnień kopalnianych lub zrzutów wód zasolonych.
Zasadowość ogólna (alkaliczność) informuje o zdolności buforowej wody. Rzeki o niskiej zasadowości są bardziej podatne na zakwaszenie w wyniku kwaśnych opadów.
Powiązane zasoby: Dyrektywa 2013/39/UE · GIOŚ