Systemy monitoringu środowiskowego wód

Stacja wodowskazowa na kanale Odra-Widawa we Wrocławiu. Fot. Wikimedia Commons (CC BY-SA)

Struktura organizacyjna systemu

Krajowy system monitoringu wód powierzchniowych opiera się na trójpoziomowej strukturze organizacyjnej. Na poziomie krajowym koordynację sprawuje Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ), który zatwierdza programy monitoringowe i zbiera dane z regionalnych inspekcji środowiska.

Na poziomie regionalnym działają Regionalne Inspektoraty Ochrony Środowiska (WIOŚ), prowadzące pomiary w terenie i pobierające próbki wody do analizy laboratoryjnej. Polska podzielona jest na 16 WIOŚ odpowiadających podziałowi administracyjnemu kraju.

Dane hydrologiczne (poziom i przepływ wód) gromadzi i udostępnia Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej — PIB (IMGW-PIB) za pośrednictwem ogólnodostępnego portalu pogodowo-hydrologicznego.

Automatyczne stacje pomiarowe

Automatyczne stacje monitoringu wód mierzą wybrane parametry ciągłe: temperaturę, pH, przewodność elektrolityczną, tlen rozpuszczony i mętność. Dane przesyłane są w trybie telemetrycznym do centralnej bazy danych w odstępach nieprzekraczających godziny.

Elementy infrastruktury stacji

• Sondy wieloparametrowe — czujniki zanurzone bezpośrednio w wodzie lub w przepływowym układzie pomiarowym,
• Rejestratory danych — zbierają, archiwizują i przesyłają wyniki pomiarów,
• Systemy zasilania — panele fotowoltaiczne lub sieci energetyczne, z bateryjnym zasilaniem rezerwowym,
• Moduły telemetryczne — transmisja danych przez sieci GSM/GPRS lub radio,
• Oprogramowanie SCADA — wizualizacja i wstępna analiza danych w czasie rzeczywistym.

Laboratoria akredytowane

Badania fizykochemiczne i biologiczne, których nie można wykonać w terenie, prowadzone są przez laboratoria akredytowane przez Polskie Centrum Akredytacji (PCA). Akredytacja potwierdza kompetencje laboratorium zgodnie z normą PN-EN ISO/IEC 17025.

Laboratoria WIOŚ mają obowiązek uczestniczenia w programach badań biegłości (PT/ILC), co pozwala na ocenę porównywalności wyników między różnymi ośrodkami pomiarowymi. Wyniki badań biegłości są archiwizowane i dostępne na żądanie podczas audytów akredytacyjnych.

Bazy danych i dostęp publiczny

Wyniki monitoringu wód powierzchniowych gromadzone są w ogólnodostępnych bazach danych:

• EIONET / WISE — europejska sieć informacji i obserwacji środowiska Agencji Środowiska (EEA), do której Polska przekazuje dane zgodnie z wymogami raportowymi UE,
• Portal GIOŚ — krajowa baza zawierająca wyniki klasyfikacji jednolitych części wód, raporty z monitoringu i mapy stanu wód,
• Hydroportal IMGW-PIB — dane hydrologiczne: poziomy wód, przepływy, ostrzeżenia hydrologiczne.

Meandry Wisły — jeden z najdłużej monitorowanych odcinków rzek w Polsce. Fot. BogTar201213 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Cykle pomiarowe i częstotliwość badań

Częstotliwość pobierania próbek zależy od typu monitoringu i kategorii wód:

• Monitoring diagnostyczny: próbki pobierane raz na miesiąc lub rzadziej przez 12 kolejnych miesięcy, raz na 6 lat,
• Monitoring operacyjny: co najmniej raz na trzy miesiące,
• Wody zagrożone: częstotliwość zwiększana w zależności od charakteru presji i ryzyka nieosięgnięcia celów środowiskowych.

Nowe technologie w pomiarach środowiskowych

W ostatnich latach coraz szerzej stosowane są metody niestandardowe wspierające tradycyjny monitoring:

• Czujniki optyczne do oznaczania chlorofilu a, mętności i substancji organicznych in situ, bez konieczności pobierania próbek,
• Drony i bezzałogowe statki powierzchniowe umożliwiające pomiary na trudno dostępnych odcinkach rzek,
• Spektrometria UV-Vis do ciągłego oznaczania azotu i węgla organicznego bez odczynników chemicznych.

Metody te wymagają walidacji i korelacji z wynikami standardowych analiz laboratoryjnych przed ich oficjalnym zastosowaniem w systemie klasyfikacji stanu wód.

Powiązane zasoby: GIOŚ · Polskie Centrum Akredytacji · IMGW-PIB Hydroportal